Уроки українського досвіду реформування вищої освіти в умовах когнітивної війни: головні тенденції та виклики

Lidia  DERKACH

doi:10.38014/ehs-ss.2026.1.07

Autor

Lidia DERKACH Uniwersytet Celny i Finansów, Dniepr, Ukraina https://orcid.org/0000-0002-0638-6210

##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:

https://doi.org/10.38014/ehs-ss.2026.1.07

Słowa kluczowe:

system szkolnictwa wyższego Ukrainy, wojna kognitywna, reforma szkolnictwa wyższego, wyzwania, tendencje rozwojowe, osiągnięcia i straty, działania kreatywne, tożsamość narodowa, wartości narodowe, kontekst edukacyjny, dobrobyt

Abstrakt

W artykule przeanalizowano wyzwania, tendencje oraz perspektywy rozwoju systemu szkolnictwa wyższego Ukrainy, spowodowane oddziaływaniem wojny kognitywnej. Ukazano specyfikę ukraińskich doświadczeń reformowania szkolnictwa wyższego w warunkach
wojny poprzez analizę głównych kierunków zmian, podejść rozwojowych oraz problemów spornych.
Na podstawie analitycznego przeglądu literatury z najnowszych źródeł informacji o przemianach i transformacjach w sektorze edukacji Ukrainy w latach 2024-2026 ustalono, że ukraińscy liderzy i badacze w dziedzinie edukacji dysponują znacznym potencjałem ideowym i doświadczeniem sprzyjającym dalszemu rozwijaniu reform szkolnictwa wyższego w kierunku przynoszącym korzyści ogólne, dobrobyt jej studentom oraz narodowi. Obecnie istnieje pilna potrzeba przejścia od retoryki zmian do retoryki kreatywnych i efektywnych działań, opartych na tożsamości narodowej w warunkach powojennych, systemie wartości narodowych, specyfice krajowego kontekstu edukacyjnego oraz osiągnięciach reform do 2026 r. Sformułowano wniosek, że refleksja nad trudnym do osiągnięcia postępem w systemie szkolnictwa wyższego Ukrainy, analizując osiągnięcia i straty reformy, stwarza się jednocześnie optymistyczna perspektywa wprowadzenia istotnych zmian w nasze podejście do rozumienia rozwoju jednostki w warunkach wojny.

Biogram autora

Lidia DERKACH - Uniwersytet Celny i Finansów, Dniepr, Ukraina

Doctor of Psychological Sciences, Professor, Department of Psychology, Faculty of Management, University of Customs and Finance, Dnipro, Ukraine

Bibliografia

1. Dyplom pid obstrilamy: yak ukrainska vyshcha osvita stala hlobalnym khabom vsuperech viini. 24 bereznia 2026. https://nv.ua/ukr/ukraine/events/vstup-2026-3-novi-standarti-universetetiv-v-ukrayini-ta-scho-zminili-dlya-i

2. Yesikova Sh., Novolokin A. (2025). Pidhotovka maibutnikh vchyteliv do roboty na de okupovanykh terytoriiakh:suchasni naukovi pidkhody//Problemy suchasnykh transformatsii. Seriia: pedahohika ta psykholohiia. №10. S.1-7.

3. Krasylnyk Yu.S., Korchova H.L., Rudenko M.V. (2021). Metodyka provedennia navchalnykh zaniat v umovakh dystantsiinoho navchannia: navch.posib. Kyiv: KNUBA. 2021. 156 s.

4. Kremen V.H., Luhovyi V.I., Saukh P.Iu. (2023). Vyshcha osvita Ukrainy v umovakh voiennoho stanu ta pisliavoiennoho vidnovlennia: vyklyky i vidpovidi// Visnyk Natsionalnoi akademii pedahohichnykh nauk Ukrainy. Tom 5. №2. 2023. S. 1-5.

5. Lavrynenko O. (2024). Rozvytok pedahohichnoi maisternosti vykladachiv zakladiv vyshchoi osvity v tsyfrovomu osvitnomu seredovyshchi u povoiennyi chas. Kyiv: Vyd-vo TOV «Iurka Liubchenka». 2024. 125 s.

6. Maksymenko S.D., Derkach L.M., Maksymenko K.S., Savchenko H.V., Irkhin Yu.B. (2025). Psykholohiia kohnityvnoi viiny v ukrainskomu konteksti: vazhlyvi vymiry natsionalnoi ta hlobalnoi bezpeky: monohrafiia / za red. prof. S.D. Maksymenka. Kyiv: Vydavnytstvo Liudmyla. 2025. 728 s. ISBN 978-617-7828-00-0

7. Matsepa A. (2026). Uriad zapuskaie 10-richne prohnozuvannia potreby u fakhivtsiakh:paralelno v rehionakh posyliuiut dualnu osvitu// Nova Ukrainska shkola. 6 kvitnia 2026 r. https://nus.org.ua/2026/04/06/uryad-zapuskaye-10-richne--prognozuvannya-potreby-u-fahivtsyakh-paralelno-vregionakhposulyuut-dualnu-osvitu

8. Sidletskyi S., Shandar A. (2024). Vyshcha osvita v Ukraini v umovakh viennoho stanu:vyklyky ta prioritety// Ekonomika ta suspilstvo. Vyp. 64. 2024. S.1-8.

9. Sokolenko O.L. (2023). Vyshcha osvita kriz pryzmu viiny// Yurydychnyi naukovyi elektronnyi zhurnal. №7. 2023. S.562-564.

10. Shulha O. (2026). Universytety yak draivery zberezhennia liudskoho kapitalu v antykryzovykh stratehiiakh rehionalnoho ekonomichnoho vidnovlennia // Ekonomika ta suspilstvo. Vyp. 83. 2026. S.1-7.

11. Try roky systemnykh zmin v osviti i nautsi Ukrainy v umovakh viiny. 23 bereznia 2026. https://mon.gov.ua/news/try-roky-systemnykh-zmin-v-osviti-i-nautsiukrainy-v-umovakh-viiny

12. Shevchuk H. (2025). Vyshcha osvita Ukrainy u voiennyi period:vyklyky ta tendentsii rozvytku // Naukovi innovatsii ta peredovi tekhnolohii. September. 2025. DOI: https://doi.org/10.52058/2786-5274-2025-9(49)-2110-2117

13. Claverie B., Du Cluze (2022) .Cognitive Warfare: The Advent of the Concept of “Cognitics” in the Field of Warfare // Cognitive Warfare. First NATO Scientific Meeting on Cognitive Warfare (France).21 June 2021. Collaboration Support Office, 2022.

14. Derkach.L.M., Horobets.I.A. (2024). Distress in University Students: Research and Recommendations Regarding Stress Load Decline and Improving Resilience // New Areas of Scientific Research: Exploring New Frontiers. Naples, Italy. International Scientific Unity. pp. 288-291.

15. Derkach.L.M., Horobets.I.A. (2024). Psychological Impact of Distress on Cognitive Sphere of Ukrainian Youth at Wartime// Perspectives of Contemporary Science: Theory and Practice: Proceedings of the IX International Science and Practice Conference. Lviv. 2024. pp.713-719.

16. Derkach L.M. (2026). Ukrainian Higher Education System at Cognitive Warfare: New Insights, Challenges and Perspectives // British-Ukrainian Academic Congress: Proceedings of the International Scientific and Practical Conference (March 20-22, 2026). Liverpool, Great Britain: naukainfo.com, 2026. pp. 151-159.

17. Gruzinskaya S., Vorobej C. (2024). Psychology and Pedagogy Efficacy Conditions of Efficacy Distance Education at War Times// Visnyk of the Lviv University. Series Psychological sciences. Issue 22. p.21-29.

18. Honcharova O. (2026). Humanitarian Education in War Conditions: Challenges, Risks and Value Guidelines//Visnyk nauky ta osvity, 2026. DOI: https://doi.org/10.52058/2786-6165-2026-2(4)-1235-1244

19. Lavrik O.V.(2024). Features of Overcoming Stress and Distress in Students During Distance Education in the Conditions of War// Habitus. Vol.57, 2024. p.128 ( in Ukrainian)

20. Luchaninova O.P. (2025). Actualization of the Problem of Professional Training of Military Psychologists in the Conditions of the War Period in Ukraine: Analytical Review// Problems of Modern Transformations: Series: Pedagogics and Psychology. N.9, 2025.p.

21. Maksymenko S.D., Derkach L.M. (2023). Understanding Modern Cognitive Warfare in a Global Dimension, Its Genesis in the Ukrainian Context: Overview and Directions for Further Research. Cognitive Warfare and Operations of Social Influence // Obrana a Strategie. 22 (1). P.126-148.

22. Modern Informational-Cognitive-Hybrid Warfare in Global Extinction and Ukrainian Context: Scientific Research (2024). /S.D. Maksymenko, L.M. Derkach. Kyiv: Liudmyla Publishing House, 2024, 75 p.

23. Stepanechko O.(2025). Challenges and Prospects of Implementing the Humanistic Educational Model in Ukraine During Wartime Conditions// Mizhnarodnyi naukovyi zhurnal «Hraal nauky», № 55 (Serpen 2025). S. 679-681.

24. Sydorenko O., Zverko T., Panenko I. (2025). The Matrix of Contemporary Educational Challenges in the Context of Trust in Education// Education: Modern Discourses, N.8, 2025. pp.1-8.