Травматичний стрес і посттравматичний стресовий розлад як герокритична точка онтогенезу

Petro LIPSKY; Olga EVSEYEVA

doi:10.38014/ehs-ss.2025.4.11

Autor

Petro LIPSKY Akademia Ekologiczno-Medyczna, Połtawa, Ukraina
Olga EVSEYEVA Pryluky Humanitarno-Pedagogiczne Kolegium I.Ya. Franko, Pryluky, Ukraina

##plugins.pubIds.doi.readerDisplayName##:

https://doi.org/10.38014/ehs-ss.2025.4.11

Słowa kluczowe:

stres traumatyczny, zespół stresu pourazowego, punkt gerokrytyczny, starzenie się, długowieczność, kompetencje waleologiczne

Abstrakt

W artykule przeprowadzono analizę problemu stresu traumatycznego, zespołu stresu pourazowego u wojskowych, osób zwolnionych do rezerwy, a także ludności cywilnej w warunkach obecnej specyfiki społeczeństwa ukraińskiego, z szerokiej, interdyscyplinarnej perspektywy fizjologię, psychologię, socjologei oraz gerontologię. Podjęto próbę rozpatrzenia stresu pourazowego jako punktu na osi czasu życia człowieka z perspektywy gerontologii, czyli jako „punktu gerokrytycznego”, od którego możliwe byłoby ukierunkowanie osób dotkniętych traumą na trajektorię dynamicznej aktywności życiowej, spowolnienia procesów
starzenia się oraz osiągnięcia długowieczności bez chorób wiekowych. Przedstawiono rozważania na temat doskonalenia systemu edukacji waleologicznej i psychologicznej w celu kształtowania kompetencji waleologicznych oraz włączenia jednostki w działania na rzecz własnego zdrowia i długowieczności.

Bibliografia

1. Buriak O.O., Hinevskyi M. I., Katerusha H.L. (2015). Viiskovyi syndrom “ATO”: aktualnist ta shliakhy vyrishennia na derzhavnomu / O.O. Buriak, M.I. Hinevskyi, H.L. Katerusha. Zbirnyk naukovykh prats Kharkivskoho universytetu Povitrianykh Syl. Vypusk 2(43). S. 176-181.

2. Buriak O.O., Hinevskyi M.I., Katerusha H.L. (2015). Shliakhy ta metody reabilitatsii osib z «viiskovym syndromom» ta posttravmatychnym sresovym rozladom // Sotsialna adaptatsiia viiskovosluzhbovtsiv / Zb. nauk. prats Khark. un-tu Povitrianykh Syl. Vyp. 3(44). S. 137-141.

3. Bulan A.A. (2015). Psykhoemotsiini stany kombatantiv v umovakh boiovykh dii // Aktualni problemy sotsiolohii, psykholohii, pedahohiky. №4 (29). S. 9-12.

4. Voloshin P.V. (2004). Posttravmaticheskie stressovye rasstrojstva: problemy lecheniya i profilaktiki / P.V. Voloshin, L.F. Shestopalova, V.S. Podkorytov // Mezhdunarodnyj medicinskij zhurnal. T. 10. № 1. S. 34–37.

5. Gromov L.A. (2012). Racionalnaya farmakoterapiya // Racionalnaya farmakoterapiya. 1 (22). S.13-15.

6. Yevsieieva O.V (2007). Do psykhichnoho zdorovia cherez navchalni zavdannia / Shliakh osvity. №1. S. 38-41

7. Yevsieieva O.V. (2006). Problema dukhovnoho zdorovia v konteksti riznykh nauk // Formuvannia motyvatsii zdorovoho sposobu zhyttia ta profilaktyky VIL/SNID zasobamy osvity / O.V. Yevsieieva. - Problemy osvity: Naukovo-metodychnyi zbirnyk. / Kol. avt. – K.: Instytut innovatsiinykh tekhnolohii i zmistu osvity. Vyp. 48. S.128-135.

8. Yevsieieva O.V. (2009). Dushevne i dukhovne zdorovia liudyny Navchalnyi posibnyk / O.V. Yevsieieva. Nizhyn: Vyd-vo NDU im. M. Hoholia. 37 s.

9. Yevsieieva O.V. (2010). Psykhichne zdorovia yak valeolohichna problema // O.V. Yevsieieva.- Visnyk Kharkivskoho natsionalnoho universytetu imeni V.N. Karazina, Seriia “Valeolohiia: suchasne i maibutnie”. Vypusk 9. № 923. Kharkiv: Vyd-vo KhNU im. V.N. Karazina. S.14-18.

10. Evseeva O.V. (2014). Valeologicheskie, filosofskie, fizicheskie aspekty problemy duhovnogo i dushevnogo zdorovya // O.V. Evseeva Zdorove, lichnost, obshestvo: sbornik nauchnyh trudov /sost. A.V. Aleshicheva. Harkov: Finart. S. 263-284.

11. Kitaev-Smyk L.A. (1989). Stress i psihologicheskaya ekologiya / L.A.Kitaev-Smyk. Priroda. №7. S. 98-105.

12. Kitaev-Smyk JI.A. (1983). Psihologiya stressa / L.A. Kitaev-Smyk. M.: Nauka. 368 s.

13. Kohanov V.P. (2008). Psihiatriya katastrof i chrezvychajnyh situacij / V.P. Kohanov, V.N. Krasnov. M. : Prakticheskaya medicina. 448 s.

14. Lazarus R. (1970). Teoriya stressa i psihofiziologicheskie issledovaniya // Emocionalnyj stress: fiziologicheskie i psihologicheskie reakcii / Pod red. L.Levi, V. N. Myasisheva. L.

15. Lipskyi P.Yu. (2013). Valeolohichna kompetentnist yak faktor poperedzhennia peredchasnoho starinnia // P.Yu. Lipskyi Poperedzhennia peredchasnoho starinnia zhinky v umovakh informatsiinoho suspilstva. Zbirnyk tez dopovidei I Mizhnarodnoi naukovo-praktychnoi konferentsii. K. S. 20-20.

16. Lipskij P.Yu. (2013). Giperglikemicheskaya gipoteza prezhdevremennogo stareniya // P.Yu. Lipskij Gerontologicheskij zhurnal im. V.F.Kuprevicha. T.4. № 1-2. S. 28-38.

17. Lipskyi P.Yu. (2006). Formuvannia zdorovoho sposobu zhyttia v svitli kontseptsii staloho rozvytku terytorialnoi hromady //P.Yu. Lipskyi Problemy osvity: Nauk.-metod. Zb.. K.: Prooblemy osvity. K.: In-t innovatsiinykh tekhnolohii i zmistu osvity. Vyp. 49. S.39-48

18. Lipskyi P.Yu. (2016). Faktory peredchasnoho starinnia i sproba pobuduvaty kompleksnu valeolohichno systemu ozdorovlennia/”omolodzhennia” liudei / P.Yu. Lipskyi. Zdorovia liudyny: teoretychni, praktychni ta metodychni aspekty. Mater. Vseukr. Nauk.-parkt konf. (17.11 2016). Poltava: Astraia. S.66-70.

19. Lipskyi P.Yu., Bazhan A.H. (2017). Insulinorezystentnist: suchasna P.Yu. Lipskyi molekuliarna medytsyna daie kliuch dlia rozviazannia problem kardiolohii, diabetolohii, herontolohii // P.Yu. Lipskyi. A.H. Bazhan. Aktualn ipytannia medytsyny i biolohii. Materialy Mizhnarodnoi naukovo-praktychnoi konferentsii / Za zahalnoiu redaktsiieiu prof. Pylypenka S.V. Poltava: Astraia. S. 106-109.

20. Lipskyi P.Yu. (2017). Kontseptualni zasady ekoloho-valeolohichnoho vykhovannia v systemiosvity dlia ekolohobezpechnohorozvytku // P.Yu. Lipskyi. Aktualni pytannia medytsyny i biolohii. Materialy Mizhnarodnoi naukovo-praktychno yikonferentsii / Za zahalnoiu redaktsiieiu prof. PylypenkaS.V.. Poltava: Astraia. S. 149-151.

21. Malkina-Pyh I.G. (2015). Ekstremalnye situacii / I.G.Malkina-Pyh M.: Ekmo. 960 s.

22. Profilaktyka posttravmatychnykh stresovykh rozladiv: psykholohichni aspekty. Metodychnyi posibnyk / Upor.: D.D. Romanovska, O.V. Ilashchuk. Chernivtsi: Tekhnodruk, 2014. 133 s.

23. Psykholohichna dopomoha uchasnykam ATO ta yikh simʼyam: kolektyvna monohrafiia / M. I. Mushkevych, R. P. Fedorenko, A. P. Melnyk [ta in.] ; za zah. red. M. I. Mushkevych. Lutsk: Vezha-Druk, 2016. 260 s.

24. Psykholohichna dopomoha postrazhdalym vnaslidok kryzovykh travmatychnykh podii: metodychnyi posibnyk / Z. H. Kisarchuk, Ya. M. Omelchenko, H. P. Lazos, L. I. Lytvynenko,… Tsarenko L. H.; za red. Z. H. Kisarchuk. K. : TOV “Vydavnytstvo “Lohos”, 2015. 207 s.

25. Pushkaryov A.L., Domorackij V.A., Gordeeva E.G. (2000). Posttravmaticheskoe stressovoe rasstrojstvo: diagnostika, psihofarmakoterapiya, psihoterapiya / A.L. Pushkaryov, V.A. Domorackij, E.G. Gordeeva. M. : Izd-vo Instituta psihoterapii. 128 s.

26. Sele G. (1979). Stress bez distressa Tekst. / G. Sele. M.: Progress. 123 s.

27. Sidorov, P.I; Dukmanov M.F. (1997). Osobennosti pogranichnyh psihicheskih rasstrojstv u veteranov vojnys v Afganistane Tekst.) / P.I. Sidorov, M.F. Dukmanov // Zhurnal nevrologii i psihiatrii im. S. S. Korsakova. №3. S. 12-14.

28. Tarabrina N.V. (2003). Osnovnye itogi inapravleniya issledovanij postrtravmaticheskogo stressa / N.V. Tarabrina. Psihologicheskij zhurnal. 24(4). S. 5-19.

29. Uvarova S. (2016). Psykholohichna prosvita v konteksti problemy poperedzhennia posttravmatychnykh stresovykh staniv // Svitlana Uvarova. Naukovyi visnyk MNU imeni V.O.Sukhomlynskoho. Psykholohichni nauky. №1(16). S.202-207.

30. Frolkis V.V. (1981). Starenie. Nejrogumoralnye mehanizmy. / V.V. Frolkis. K.: Nauk. Dumka. 320 s.

31. Chebotarev D.F., Frolkis V.V., Korkushko O.V. (1990). Geriatriya // Pod red. D. F. Chebotareva. Moskva: Medicina. 240 s.